Γράφει ο Γιώργος Ατσαλάκης*

Η ιστορία της παγκόσμιας οικονομίας δείχνει ότι οι περίοδοι μετάβασης από έναν οικονομικό μεγάκυκλο σε έναν νέο συνοδεύονται σχεδόν πάντοτε από έντονες πληθωριστικές πιέσεις, γεωπολιτικές ανακατατάξεις, κοινωνικές εντάσεις και βαθιές αλλαγές στο παραγωγικό πρότυπο. Σύμφωνα με την προσέγγιση των οικονομικών μεγακύκλων των 56 ετών, η περίοδος 1968–2024 ολοκληρώθηκε και από το 2024 ξεκίνησε ένας νέος μεγάκυκλος, ο οποίος αναμένεται να διαμορφώσει την παγκόσμια οικονομία έως το 2080.

Ο πληθωρισμός εμφανίζεται ως ένα από τα πρώτα και ισχυρότερα συμπτώματα αυτής της μετάβασης. Αν και οι συνθήκες διαφέρουν ανάμεσα στις αρχές του μεγακύκλου 1968–2024 και στις αρχές του νέου μεγακύκλου 2024–2080, οι ομοιότητες είναι εντυπωσιακές. Και στις δύο περιπτώσεις, ο πληθωρισμός λειτουργεί ως μηχανισμός αναπροσαρμογής του οικονομικού συστήματος, αποκαλύπτοντας τα όρια του προηγούμενου μοντέλου ανάπτυξης και επιταχύνοντας τη μετάβαση σε ένα νέο παραγωγικό και τεχνολογικό καθεστώς. Μια περίοδος επίμονης και επώδυνης προσαρμογής.

Α) Ο πληθωρισμός στις αρχές του μεγακύκλου 1968–2024: Το τέλος της δεκαετίας του 1960 σηματοδότησε την εξάντληση του μεταπολεμικού οικονομικού μοντέλου που είχε οικοδομηθεί μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Οι Ηνωμένες Πολιτείες επιβαρύνονταν με το κόστος του πολέμου του Βιετνάμ, ενώ ταυτόχρονα χρηματοδοτούσαν μεγάλα κοινωνικά προγράμματα.

Η αύξηση των δημοσίων δαπανών οδήγησε σε δημοσιονομικές ανισορροπίες και άσκησε πιέσεις στο σύστημα του Bretton Woods.

Το 1971 η απόφαση του Richard Nixon να καταργήσει τη μετατρεψιμότητα του δολαρίου σε χρυσό αποτέλεσε μια ιστορική καμπή. Η αποσύνδεση του δολαρίου από τον χρυσό επέτρεψε την ευρύτερη νομισματική επέκταση, αλλά ταυτόχρονα άνοιξε τον δρόμο για υψηλότερο πληθωρισμό. Η πετρελαϊκή κρίση του 1973 επιδείνωσε δραματικά την κατάσταση. Οι τιμές του πετρελαίου τετραπλασιάστηκαν και ο πληθωρισμός εξαπλώθηκε σε ολόκληρη τη Δύση.

Η δεκαετία του 1970 χαρακτηρίστηκε από το φαινόμενο του στασιμοπληθωρισμού: χαμηλή ανάπτυξη, υψηλή ανεργία και υψηλό πληθωρισμό ταυτόχρονα. Το Ηνωμένο Βασίλειο είδε τον πληθωρισμό να προσεγγίζει το 24%, ενώ οι Ηνωμένες Πολιτείες αντιμετώπισαν διψήφια ποσοστά πληθωρισμού. Οι βασικές συνέπειες ήταν:

Α1. Διάβρωση της αγοραστικής δύναμης: Τα νοικοκυριά είδαν τις αποταμιεύσεις τους να χάνουν σημαντικό μέρος της αξίας τους. Η πραγματική αγοραστική δύναμη των μισθών μειώθηκε και η κοινωνική δυσαρέσκεια αυξήθηκε.
Α2. Κρίση εμπιστοσύνης στους θεσμούς: Οι πολίτες άρχισαν να αμφισβητούν την ικανότητα κυβερνήσεων και κεντρικών τραπεζών να διαχειριστούν την οικονομία. Οι πολιτικές εντάσεις αυξήθηκαν σε πολλές χώρες.
Α3. Άνοδος των επιτοκίων: Η αντιμετώπιση του πληθωρισμού απαιτούσε δραστική νομισματική σύσφιξη. Η κορυφαία στιγμή ήρθε με τον Paul Volcker, ο οποίος αύξησε την δεκαετία του 1980 τα επιτόκια της Κεντρικής Τράπεζας των ΗΠΑ έως και στο 20%, προκαλώντας βραχυπρόθεσμη ύφεση αλλά τελικά συντρίβοντας τον πληθωρισμό.
Α4. Αναδιάρθρωση της παραγωγής: Οι επιχειρήσεις αναγκάστηκαν να αυξήσουν την παραγωγικότητά τους. Η ανάγκη για αποδοτικότερη παραγωγή οδήγησε στη σταδιακή υιοθέτηση των τεχνολογιών πληροφορικής που κυριάρχησαν τις επόμενες δεκαετίες.

Α5. Γέννηση του ανοδικού κύκλου: Η κρίση της δεκαετίας του 1970 λειτούργησε ως καταλύτης για τη μετάβαση στην εποχή των υπολογιστών, του διαδικτύου και της παγκοσμιοποίησης. Το αποτέλεσμα ήταν η περίοδος 1996–2024, κατά την οποία το παγκόσμιο ΑΕΠ υπερτριπλασιάστηκε.
Β. Ο πληθωρισμός στις αρχές του νέου μεγακύκλου 2024–2080: Σήμερα, η παγκόσμια οικονομία βρίσκεται σε μια αντίστοιχη φάση μετάβασης. Οι δομές που στήριξαν την ανάπτυξη των τελευταίων δεκαετιών εξαντλούνται σταδιακά. Η παγκοσμιοποίηση επιβραδύνεται. Οι εφοδιαστικές αλυσίδες αναδιαμορφώνονται. Οι γεωπολιτικές συγκρούσεις αυξάνονται. Τα δημόσια χρέη βρίσκονται σε ιστορικά υψηλά επίπεδα. Παράλληλα, η τεχνητή νοημοσύνη, η ρομποτική, η κβαντική υπολογιστική και οι τεχνολογίες νέων υλικών προαναγγέλλουν μια νέα βιομηχανική επανάσταση.

Ο πληθωρισμός επανεμφανίστηκε μετά την πανδημία και ενισχύθηκε από τον πόλεμο στην Ουκρανία, τις ενεργειακές αναταράξεις και τις γεωπολιτικές συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή. Οι αγορές ομολόγων αντιδρούν ήδη απαιτώντας υψηλότερες αποδόσεις και αμφισβητώντας τη βιωσιμότητα των δημοσίων χρεών. Οι τιμές διαμορφώνουν τον πληθωρισμό, ο πληθωρισμός καθορίζει τη νομισματική πολιτική. Η νομισματική πολιτική καθορίζει τις πιστωτικές συνθήκες (τις αυξομειώσεις των επιτοκίων). Οι πιστωτικές συνθήκες καθορίζουν ποιος ευημερεί και ποιος αγωνίζεται να επιβιώσει.

Οι συνέπειες του νέου πληθωριστικού κύματος διαφέρουν σε ορισμένα σημεία από εκείνες της δεκαετίας του 1970.
Β1. Τέλος της εποχής του «δωρεάν χρήματος»: Από το 2008 έως το 2021, οι περισσότερες ανεπτυγμένες οικονομίες έζησαν σε περιβάλλον εξαιρετικά χαμηλών επιτοκίων. Η νέα περίοδος χαρακτηρίζεται από:
υψηλότερα επιτόκια,
αυξημένο κόστος δανεισμού,
περιορισμό της ρευστότητας,
ακριβότερη χρηματοδότηση επιχειρήσεων και κρατών.

Οι αποδόσεις των μακροπρόθεσμων κρατικών ομολόγων βρίσκονται πλέον σε επίπεδα που είχαν να εμφανιστούν δεκαετίες. Ένα ομόλογο που απέδιδε 1% όταν ο πληθωρισμός είναι 5% σημαίνει απώλεια 4% ετησίως σε αγοραστική δύναμη, ουσιαστικά ένας φόρος 4% επί του πλούτου των κατόχων ομολόγων.
Β2. Δημοσιονομική κυριαρχία: Σε αντίθεση με το 1980, σήμερα τα δημόσια χρέη είναι πολύ υψηλότερα. Το αμερικανικό χρέος υπερβαίνει το 100% του ΑΕΠ και οι τόκοι ξεπερνούν ήδη τις αμυντικές δαπάνες. Αυτό περιορίζει την ικανότητα των κεντρικών τραπεζών να αυξήσουν δραστικά τα επιτόκια χωρίς να δημιουργήσουν κρίση χρέους. Το αμερικανικό χρέος ανέρχεται περίπου στα 30 τρισεκατομμύρια δολάρια με μέσο επιτόκιο γύρω στο 3,5%.

Β3. Πίεση στα εισοδήματα: Όταν οι τιμές ενέργειας αυξάνονται, αυξάνουν τις πιέσεις στο κόστος μεταφοράς, που με τη σειρά τους πιέζουν τα επίπεδα τιμών και τις προσδοκίες πληθωρισμού. Αυτές οι προσδοκίες διαμορφώνουν τις αποφάσεις των κεντρικών τραπεζών και των αγορών ομολόγων. Όταν οι αγορές πετρελαίου συμπιέζονται από έλλειψη προσφοράς, οι προσδοκίες πληθωρισμού αυξάνονται, όταν οι προσδοκίες πληθωρισμού ανεβαίνουν, οι αποδόσεις ομολόγων αυξάνονται, όταν οι αποδόσεις ομολόγων αυξάνουν, οι αποτιμήσεις μετοχών μειώνονται, όταν οι αποτιμήσεις μετοχών μειώνονται, τα ταμεία συντάξεων, τα κρατικά κεφάλαια πλούτου και τα νοικοκυριά το νιώθουν. Ο επίμονος πληθωρισμός μειώνει το πραγματικό διαθέσιμο εισόδημα των νοικοκυριών. Οι μεγαλύτερες επιπτώσεις εμφανίζονται:

στη στέγαση,
στην ενέργεια,
στα τρόφιμα,
στις μεταφορές.

Η κοινωνική δυσαρέσκεια ενισχύεται και τροφοδοτεί πολιτική πόλωση. Το χρέος, η φορολογία και ο πληθωρισμός διαμορφώνουν τη ζωή μας, οπότε είμαστε εμείς που πληρώνουμε το κόστος όταν η οικονομία ασθμαίνει. Όταν οι κυβερνήσεις δανείζονται πέρα από τις δυνατότητές τους, όταν επιβάλουν οικονομικά βάρη που φέρουν οι πολίτες, και όταν το ίδιο το χρήμα χάνει εμπιστοσύνη, ακολουθεί κατάρρευση. Οι συνέπειες της εύθραυστης οικονομίας εμφανίζονται με ανεργία, πληθωρισμό, κοινωνικές αναταραχές και εμφανίζεται η άνοδος ισχυρών πολιτικών ηγετών που υπόσχονται τάξη με οποιοδήποτε κόστος.

Β4. Ανακατανομή κεφαλαίων: Τα υψηλότερα επιτόκια μεταβάλλουν τις επενδυτικές επιλογές. Κεφάλαια μετακινούνται:
από τις μετοχές στα ομόλογα,
από κερδοσκοπικές επενδύσεις σε παραγωγικά έργα,
από την κατανάλωση προς τις αποταμιεύσεις.

Β5. Επιτάχυνση της τεχνολογικής μετάβασης: Όπως η πληροφορική αποτέλεσε τη λύση παραγωγικότητας μετά τη δεκαετία του 1970, έτσι και σήμερα η τεχνητή νοημοσύνη προβάλλει ως η βασική απάντηση στις πληθωριστικές πιέσεις. Οι κυβερνήσεις αντιλαμβάνονται ότι η αύξηση της παραγωγικότητας είναι ίσως ο μόνος τρόπος να καταστήσουν βιώσιμα τα υψηλά δημόσια χρέη χωρίς ακραία φορολογία ή κοινωνικές περικοπές.

Ομοιότητες των δύο μεταβάσεων: Παρά τις διαφορετικές τεχνολογικές συνθήκες, οι ομοιότητες είναι αξιοσημείωτες:

Σύγκριση μεγακύκλων της οικονομίας
Μεγάκυκλος 1968-2024
Μεγάκυκλος 2024-2080
Πόλεμος Βιετνάμ
Πόλεμος Ουκρανίας
Πετρελαϊκή κρίση
Ενεργειακή κρίση
Κατάρρευση Bretton Woods
Αμφισβήτηση παγκοσμιοποίησης
Υψηλός πληθωρισμός
Επιστροφή πληθωρισμού
Νέες τεχνολογίες πληροφορικής
Τεχνητή νοημοσύνη
Κοινωνικές αναταράξεις
Πολιτική πόλωση
Μετάβαση σε νέο μοντέλο ανάπτυξης
Μετάβαση σε νέο μοντέλο ανάπτυξης

Ο πληθωρισμός δεν αποτελεί απλώς ένα μακροοικονομικό πρόβλημα. Στις αρχές ενός οικονομικού μεγακύκλου λειτουργεί ως μηχανισμός μετάβασης από το παλιό στο νέο οικονομικό καθεστώς. Στη δεκαετία του 1970 κατέστρεψε τις ισορροπίες του μεταπολεμικού μοντέλου αλλά ταυτόχρονα δημιούργησε τις προϋποθέσεις για την επανάσταση της πληροφορικής και την εκρηκτική ανάπτυξη της περιόδου 1996–2024.

Σήμερα βρισκόμαστε σε μια αντίστοιχη ιστορική καμπή. Ο πληθωρισμός αποκαλύπτει τις αδυναμίες του προηγούμενου μοντέλου που βασίστηκε σε χαμηλά επιτόκια, υπερδανεισμό και παγκοσμιοποίηση. Ταυτόχρονα, επιταχύνει τη μετάβαση προς μια νέα οικονομία βασισμένη στην τεχνητή νοημοσύνη, την αυτοματοποίηση, την ενεργειακή αναδιάρθρωση και τη γεωοικονομική ανασύνθεση του πλανήτη.

Εάν το ιστορικό μοτίβο των προηγούμενων μεγακύκλων επαναληφθεί, τότε η περίοδος 2024–2052 θα χαρακτηρίζεται από έντονες ανακατατάξεις, πληθωριστικές πιέσεις, γεωπολιτικές συγκρούσεις και δομικές μεταρρυθμίσεις. Όμως αυτές ακριβώς οι αναταράξεις είναι πιθανό να δημιουργήσουν τα θεμέλια της επόμενης μεγάλης περιόδου παγκόσμιας ανάπτυξης και ευημερίας, η οποία θα μπορούσε να εκδηλωθεί κατά την περίοδο 2052–2080.

Η εξέλιξη αυτή ενίσχυσε, και αναμένεται να ενισχύσει περαιτέρω τις γεωπολιτικές εντάσεις, αυξάνοντας την πιθανότητα συγκρούσεων και ωθώντας τα κράτη σε υψηλότερες αμυντικές δαπάνες, οι οποίες συχνά χρηματοδοτούνται μέσω νέου δανεισμού. Παράλληλα, επιτάχυνε τη χρήση οικονομικών εργαλείων πίεσης, όπως οι κυρώσεις και οι εμπορικοί περιορισμοί, ενώ ενίσχυσε τις τάσεις προστατευτισμού και την απομάκρυνση από το μοντέλο της παγκοσμιοποίησης που κυριάρχησε τις προηγούμενες δεκαετίες. Ταυτόχρονα, παρατηρείται αύξηση των διμερών επενδυτικών και επιχειρηματικών συμφωνιών, καθώς και σημαντική εισροή ξένων κεφαλαίων προς τις ΗΠΑ ως κατέχουσες το σταθερότερο νόμισμα. Επιπλέον, η αβεβαιότητα έχει οδηγήσει σε ενίσχυση της ζήτησης για χρυσό ως ασφαλές καταφύγιο, ενώ η διεθνής διάθεση για διακράτηση αμερικανικών κρατικών ομολόγων, δολαρίων και άλλων χρηματοοικονομικών περιουσιακών στοιχείων εμφανίζει τάσεις υποχώρησης αλλά και τάσεις ανόδου.

Ταυτόχρονα, στις περισσότερες ανεπτυγμένες οικονομίες παρατηρείται η ενίσχυση πολιτικών δυνάμεων, τόσο από την αριστερά όσο και από τη δεξιά, οι οποίες προβάλλουν ριζοσπαστικές λύσεις ως απάντηση στα συσσωρευμένα οικονομικά και κοινωνικά προβλήματα. Ωστόσο, συχνά οι προσδοκίες που δημιουργούνται αποδεικνύονται δυσανάλογες των πραγματικών δυνατοτήτων εφαρμογής, με αποτέλεσμα οι πολιτικές αυτές να μην επιτυγχάνουν τα αναμενόμενα αποτελέσματα και οι φορείς τους να χάνουν σταδιακά τη λαϊκή στήριξη και τελικά να απομακρύνονται από την εξουσία.

Η πραγματική ευημερία δεν μετριέται μόνο από τα περιουσιακά στοιχεία που διαθέτει κάποιος σε περιόδους σταθερότητας και ευημερίας. Αποκαλύπτεται κυρίως από την ικανότητά του να διατηρεί την οικονομική του λειτουργικότητα όταν οι αλυσίδες εφοδιασμού διαταράσσονται, οι τιμές αυξάνονται απότομα και η πολιτική αβεβαιότητα κυριαρχεί. Η ουσιαστική οικονομική ελευθερία δεν είναι απλώς η κατοχή εισοδημάτων, αλλά η δυνατότητα προσαρμογής και επιβίωσης απέναντι σε εξελίξεις και μηχανισμούς που βρίσκονται έξω από τον άμεσο έλεγχό μας. Οι μεγάλες δυνάμεις και οι αυτοκρατορίες βίωσαν αυτήν την πραγματικότητα μέσα από τις ενεργειακές κρίσεις και τις ανατροπές στις αγορές πετρελαίου. Για τους πολίτες, η ίδια εμπειρία εκδηλώνεται συνήθως μέσω του πληθωρισμού, των ελλείψεων βασικών αγαθών, των ενεργειακών αναταράξεων και της σταδιακής συνειδητοποίησης ότι το χρηματοπιστωτικό σύστημα δεν λειτουργεί αποκλειστικά με οικονομικούς κανόνες, αλλά επηρεάζεται βαθιά από πολιτικές αποφάσεις και γεωοικονομικές/γεωπολιτικές επιδιώξεις.

Το οικονομικό σύστημα της επόμενης γενιάς πρέπει να λάβει υπόψη του την ανάγκη για βιωσιμότητα, κοινωνική συνοχή και διακρατική συνεργασία, χωρίς να αγνοεί τις δυναμικές της αγοράς και κυρίως τις σαρωτικές αλλαγές που θα επιφέρει η τεχνητή νοημοσύνη.

Όλα αυτά εξελίσσονται παράλληλα με μια διαμάχη μεταξύ πολιτισμών, κυρίως με την μορφή ανταγωνισμών μεταξύ δημοκρατικών ελεύθερων κοινωνιών και αυταρχικών καταπιεστικών πολιτισμών που εξακολουθούν να στερούν την ευημερία από τούς λαούς τους, και συνεχίζουν τον όποιο πλούτο καταφέρουν να αποκτούν, να τον μετατρέπουν σε στρατιωτικούς εξοπλισμούς για να επεκτείνουν την επιρροή τους, τις ιδεολογίες τους, και τις θρησκείες τους σε πρώην αυτοκρατορικές τους περιοχές. Ο κόσμος αλλάζει σύμφωνα με τους μεγακύκλους της οικονομίας και αλλάζουν τα πάντα φέρνοντας πολλές «κακές» καταστάσεις. Όμως, όπως έλεγε ο Νίκος Καζαντζάκης το «κακό» στην αρχή πάντα θριαμβεύει αλλά στο τέλος πάντα νικιέται.

*Ατσαλάκης Γιώργος, Οικονομολόγος, Αναπληρωτής Καθηγητής
Πολυτεχνείου Κρήτης Εργαστήριο Επιστημονικών Δεδομένων