Ατσαλάκης Γιώργος Οικονομολόγος, Αναπληρωτής Καθηγητής Πολυτεχνείου Κρήτης

Ατσαλάκη Ιωάννα Διδάσκων ΠΚ Εργαστήριο Επιστημονικών Δεδομένων

Η απειλή ότι μια χώρα, μια τράπεζα ή μια μεγάλη επιχείρηση μπορεί να αποκλειστεί από το «σύστημα του δολαρίου» ακούγεται συχνά σαν μια ακόμη μορφή οικονομικής κύρωσης. Στην πραγματικότητα, όμως, πρόκειται για κάτι πολύ βαθύτερο. Το δολάριο δεν είναι απλώς το νόμισμα των Ηνωμένων Πολιτειών. Είναι ταυτόχρονα παγκόσμιο αποθεματικό νόμισμα, βασικό μέσο τιμολόγησης του διεθνούς εμπορίου, κυρίαρχο νόμισμα στις αγορές συναλλάγματος και θεμέλιο ενός τεράστιου παγκόσμιου χρηματοπιστωτικού δικτύου.

Επομένως, η αποπομπή μιας χώρας από το σύστημα του δολαρίου δεν σημαίνει απλώς ότι δεν μπορεί πλέον να χρησιμοποιεί χαρτονομίσματα δολαρίου. Σημαίνει ότι αρχίζει να χάνει πρόσβαση σε ένα ολόκληρο χρηματοπιστωτικό οικοσύστημα.

Στο τέλος του 2025, το δολάριο εξακολουθούσε να αντιπροσωπεύει περίπου το 56,8% των παγκόσμιων συναλλαγματικών αποθεμάτων, ενώ το ευρώ βρισκόταν περίπου στο 20,3% και το κινεζικό γουάν μόλις στο 2%. Παράλληλα, σύμφωνα με την Τράπεζα Διεθνών Διακανονισμών, το δολάριο βρισκόταν στη μία πλευρά του 89,2% των συναλλαγών στις διεθνείς αγορές συναλλάγματος το 2025. Το γουάν, παρά την άνοδό του, βρισκόταν στο 8,5%. Αυτοί οι αριθμοί εξηγούν γιατί ο αποκλεισμός από το δολαριακό σύστημα μπορεί να λειτουργήσει σαν οικονομική ασφυξία.

Το δολάριο δεν είναι μόνο νόμισμα: Το πρώτο λάθος είναι να θεωρούμε ότι το «σύστημα του δολαρίου» ταυτίζεται απλώς με τη χρήση αμερικανικού νομίσματος. Στην πραγματικότητα περιλαμβάνει τις αμερικανικές τράπεζες, τις ανταποκρίτριες τραπεζικές σχέσεις, τις αγορές αμερικανικών κρατικών τίτλων, τις διεθνείς πληρωμές, τη χρηματοδότηση του εμπορίου, την έκδοση χρέους, την ασφάλιση, τις κεφαλαιαγορές και ένα τεράστιο δίκτυο συμβολαίων που είναι εκφρασμένα σε δολάρια.

Μια τράπεζα στην Ασία ή στη Μέση Ανατολή δεν χρειάζεται να βρίσκεται στη Νέα Υόρκη για να εξαρτάται από αυτό το σύστημα. Εάν θέλει να εκκαθαρίσει πληρωμές σε δολάρια, συνήθως χρειάζεται πρόσβαση, άμεσα ή έμμεσα, σε αμερικανικά χρηματοπιστωτικά ιδρύματα. Γι’ αυτό και οι αμερικανικές δευτερογενείς κυρώσεις είναι τόσο ισχυρές. Το πραγματικό μήνυμα προς μια ξένη τράπεζα είναι ουσιαστικά:

«Μπορείς να συνεχίσεις να συναλλάσσεσαι με τη χώρα που βρίσκεται υπό κυρώσεις ή μπορείς να διατηρήσεις την πρόσβασή σου στο αμερικανικό χρηματοπιστωτικό σύστημα. Αλλά ίσως να μην μπορείς να κάνεις και τα δύο». Για τις περισσότερες διεθνείς τράπεζες, η επιλογή είναι σχεδόν αυτονόητη.

Τι συμβαίνει στις εισαγωγές και τις εξαγωγές: Για μια χώρα που αποκλείεται από το σύστημα, το πρώτο μεγάλο πρόβλημα εμφανίζεται στο διεθνές εμπόριο. Ακόμη και όταν δύο χώρες δεν είναι οι Ηνωμένες Πολιτείες, πολλές εμπορικές συναλλαγές τιμολογούνται και εξοφλούνται σε δολάρια.

Πετρέλαιο, φυσικό αέριο, γεωργικά προϊόντα, μέταλλα, ναυτιλιακές υπηρεσίες και πολλές διεθνείς πρώτες ύλες χρησιμοποιούν το δολάριο ως κοινή μονάδα συναλλαγής. Εάν λοιπόν μια χώρα δεν μπορεί εύκολα να πραγματοποιήσει πληρωμές σε δολάρια, πρέπει να βρει εναλλακτικές διαδρομές. Μπορεί να χρησιμοποιήσει ευρώ, γουάν, ρουπίες, ντιράμ, χρυσό ή ακόμη και συστήματα συμψηφισμού. Όμως κάθε εναλλακτική δημιουργεί επιπλέον κόστος, μεγαλύτερη πολυπλοκότητα και συνήθως χαμηλότερη ρευστότητα.

Ένας ξένος προμηθευτής μπορεί επίσης να πει: «Θα συνεχίσω να σου πουλάω, αλλά μόνο αν με πληρώσεις περισσότερο, επειδή αναλαμβάνω μεγαλύτερο χρηματοπιστωτικό και πολιτικό κίνδυνο». Άρα η κύρωση μετατρέπεται σταδιακά σε ασφάλιστρο κινδύνου πάνω σε ολόκληρη την οικονομία.

Γιατί είναι τόσο σημαντικά τα αμερικανικά κρατικά ομόλογα: Εδώ βρίσκεται ίσως το πιο σημαντικό πλεονέκτημα του συστήματος. Μια χώρα που εμφανίζει εμπορικά πλεονάσματα συσσωρεύει συναλλαγματικά αποθέματα. Αυτά τα χρήματα πρέπει κάπου να τοποθετηθούν.

Το κρίσιμο ερώτημα είναι: Πού μπορεί μια κεντρική τράπεζα να τοποθετήσει εκατοντάδες δισεκατομμύρια δολάρια με σχετικά μικρό κίνδυνο και να γνωρίζει ότι μπορεί να τα ρευστοποιήσει γρήγορα όταν τα χρειαστεί;

Η αμερικανική αγορά κρατικών ομολόγων παραμένει η σημαντικότερη απάντηση. Η Federal Reserve επισημαίνει ότι το βάθος και η ρευστότητα των αμερικανικών χρηματοπιστωτικών αγορών παραμένουν ουσιαστικά ασύγκριτα διεθνώς και ότι υπάρχει τεράστια προσφορά σχετικά ασφαλών περιουσιακών στοιχείων εκφρασμένων σε δολάρια. Στις αρχές του 2025, ξένοι επενδυτές κατείχαν περίπου 9 τρισ. δολάρια αμερικανικών κρατικών τίτλων, περίπου το 32% των διαπραγματεύσιμων Treasuries. 

Αυτό δημιουργεί έναν μηχανισμό αυτοενίσχυσης: το δολάριο χρησιμοποιείται επειδή είναι ρευστό· είναι ρευστό επειδή χρησιμοποιείται παντού· και χρησιμοποιείται παντού επειδή υπάρχει μια τεράστια αγορά ασφαλών περιουσιακών στοιχείων σε δολάρια.

Γιατί το γουάν δεν είναι ακόμη πλήρης εναλλακτική: Θεωρητικά, το κινεζικό γουάν θα μπορούσε να αποτελέσει σημαντικό ανταγωνιστή του δολαρίου. Η Κίνα είναι μία από τις μεγαλύτερες οικονομίες του κόσμου και ένας από τους μεγαλύτερους εμπορικούς εταίρους δεκάδων κρατών. Ωστόσο υπάρχει μια θεμελιώδης διαφορά: το κινεζικό χρηματοπιστωτικό σύστημα δεν είναι τόσο ανοικτό. Η Κίνα εξακολουθεί να διατηρεί σημαντικούς ελέγχους στην κίνηση κεφαλαίων. Ένας επενδυτής μπορεί να αποκτήσει γουάν, αλλά δεν διαθέτει πάντα την ίδια ελευθερία να μετακινήσει μεγάλες ποσότητες κεφαλαίων μέσα και έξω από τη χώρα όπως στις Ηνωμένες Πολιτείες. Αυτό είναι κρίσιμο για τις κεντρικές τράπεζες. Το αποθεματικό νόμισμα πρέπει να είναι όχι μόνο αξιόπιστο, αλλά και άμεσα μετατρέψιμο και ρευστοποιήσιμο σε περίοδο κρίσης. Η περιορισμένη συμμετοχή του γουάν στα παγκόσμια αποθέματα — περίπου 1,95% στο τέλος του 2025 — δείχνει ότι οι κεντρικές τράπεζες εξακολουθούν να το αντιμετωπίζουν περισσότερο ως συμπληρωματικό και όχι ως υποκατάστατο του δολαρίου. 

Τι συμβαίνει στο νόμισμα της αποκλεισμένης χώρας: Ο χρηματοπιστωτικός αποκλεισμός συνήθως δημιουργεί πίεση και στο εγχώριο νόμισμα. Επιχειρήσεις και πολίτες προσπαθούν να αποκτήσουν δολάρια ή άλλα ισχυρά νομίσματα. Η ζήτηση για ξένο συνάλλαγμα αυξάνεται. Το εγχώριο νόμισμα υποτιμάται. Οι εισαγωγές ακριβαίνουν. Ο πληθωρισμός ενισχύεται. Η κεντρική τράπεζα μπορεί να προσπαθήσει να στηρίξει το νόμισμά της χρησιμοποιώντας τα συναλλαγματικά της αποθέματα. Όμως εάν μέρος αυτών έχει παγώσει ή δεν είναι διαθέσιμο, η δυνατότητα παρέμβασής της περιορίζεται δραματικά. Έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος: κυρώσεις → έλλειψη συναλλάγματος → υποτίμηση → ακριβότερες εισαγωγές → πληθωρισμός → φυγή κεφαλαίων → νέα υποτίμηση.

Το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι η χρηματοδότηση: Η χώρα δεν χάνει μόνο τη δυνατότητα να πραγματοποιεί εύκολα πληρωμές. Χάνει και τη δυνατότητα να δανείζεται φυσιολογικά από τις διεθνείς αγορές. Οι ξένες τράπεζες αποσύρονται. Οι επενδυτές απαιτούν πολύ υψηλότερες αποδόσεις. Οι ασφαλιστικές εταιρείες γίνονται απρόθυμες να καλύψουν συναλλαγές. Οι ναυτιλιακές εταιρείες φοβούνται τις κυρώσεις. Οι εταιρείες πιστωτικών καρτών και τα διεθνή δίκτυα πληρωμών μπορεί να αποχωρήσουν.

Ακόμη και επιχειρήσεις που νομικά θα μπορούσαν να συνεχίσουν να συναλλάσσονται συχνά αποφασίζουν ότι ο κίνδυνος είναι υπερβολικά μεγάλος. Αυτό ονομάζεται over-compliance: οι επιχειρήσεις αποφεύγουν ακόμη και νόμιμες συναλλαγές επειδή φοβούνται μήπως παραβιάσουν κατά λάθος τις κυρώσεις. Έτσι, μια χώρα μπορεί να απομονωθεί περισσότερο από όσο προβλέπει ακόμη και το επίσημο καθεστώς κυρώσεων.

Υπάρχει όμως κίνδυνος για τις ίδιες τις ΗΠΑ: Η «οπλοποίηση» του δολαρίου έχει και αντίθετη πλευρά. Όσο περισσότερο οι Ηνωμένες Πολιτείες χρησιμοποιούν την πρόσβαση στο δολάριο ως εργαλείο γεωπολιτικής πίεσης, τόσο περισσότερο δημιουργούν κίνητρο σε άλλες χώρες να αναπτύσσουν εναλλακτικές.

Η Ρωσία, η Κίνα και άλλες οικονομίες έχουν αυξήσει τη χρήση εναλλακτικών νομισμάτων, ενώ αρκετές κεντρικές τράπεζες έχουν ενισχύσει τις αγορές χρυσού. Ωστόσο, μέχρι σήμερα η μετατόπιση είναι περισσότερο σταδιακή διαφοροποίηση παρά αντικατάσταση του δολαρίου. Η Federal Reserve σημείωνε ότι ακόμη και μετά τις κυρώσεις κατά της Ρωσίας, η συμμετοχή του δολαρίου στα παγκόσμια αποθέματα παρέμεινε περίπου σταθερή γύρω στο 58% κατά την περίοδο 2022-2025. 

Το πραγματικό πλεονέκτημα των ΗΠΑ επομένως δεν βρίσκεται μόνο στην πολιτική τους ισχύ. Βρίσκεται στο γεγονός ότι ο υπόλοιπος κόσμος δεν διαθέτει ακόμη ένα πλήρες υποκατάστατο. Για να αντικαταστήσει κανείς το δολάριο δεν αρκεί να δημιουργήσει ένα διαφορετικό νόμισμα. Πρέπει να δημιουργήσει ταυτόχρονα βαθιές αγορές ομολόγων, ελεύθερη κίνηση κεφαλαίων, ισχυρούς θεσμούς, νομική ασφάλεια, τεράστια ρευστότητα και την εμπιστοσύνη ότι εκατοντάδες δισεκατομμύρια μπορούν να εισέλθουν και να εξέλθουν χωρίς πολιτικούς περιορισμούς. Αυτό είναι πολύ δυσκολότερο.

Γι’ αυτό και η απειλή «θα αποκλειστείτε από το σύστημα του δολαρίου» παραμένει ένα από τα ισχυρότερα μη στρατιωτικά εργαλεία που διαθέτουν οι Ηνωμένες Πολιτείες. Δεν σημαίνει απλώς ότι μια χώρα χάνει ένα νόμισμα. Σημαίνει ότι κινδυνεύει να χάσει την πρόσβαση στο κεντρικό κυκλοφορικό σύστημα της παγκόσμιας οικονομίας.